نقش پیشرفته MRI در تشخیص بیماری‌های اعصاب و روان (Neuro-MRI)

در دهه‌های اخیر، پیشرفت‌های چشمگیر در حوزه تصویربرداری پزشکی به‌ویژه MRI پیشرفته مغز (Neuro-MRI)، تحولی بنیادین در تشخیص، پایش و حتی پیش‌بینی بیماری‌های اعصاب و روان ایجاد کرده است. در گذشته، MRI عمدتاً به‌عنوان ابزاری برای مشاهده ساختارهای آناتومیک مغز مورد استفاده قرار می‌گرفت، اما امروزه با توسعه تکنیک‌های نوین، MRI به ابزاری فراتر از تصویربرداری ساختاری تبدیل شده است.
 

 Neuro-MRI این امکان را فراهم می‌کند که علاوه بر آناتومی مغز، عملکرد نواحی مختلف، ارتباطات عصبی، تغییرات حجمی و حتی متابولیسم بافت مغز مورد بررسی قرار گیرد. این موضوع به‌ویژه در بیماری‌هایی مانند آلزایمر، صرع، اسکیزوفرنی، افسردگی و سایر اختلالات نورولوژیک و روان‌پزشکی اهمیت حیاتی دارد؛ بیماری‌هایی که در مراحل اولیه ممکن است در MRI روتین کاملاً طبیعی به نظر برسند. در این مقاله به بررسی نقش MRI پیشرفته مغز در تشخیص بیماری‌های اعصاب و روان، تفاوت آن با MRI معمولی و کاربردهای تخصصی تکنیک‌های نوین Neuro-MRI می‌پردازیم.

 

 MRI روتین مغز عمدتاً برای شناسایی ضایعات واضح مانند تومورها، خونریزی‌ها، سکته مغزی، هیدروسفالی و ناهنجاری‌های ساختاری بزرگ استفاده می‌شود. این روش در بسیاری از موارد حیاتی است، اما محدودیت مهم آن ناتوانی در تشخیص تغییرات عملکردی و ظریف عصبی است.
 

• MRI عملکردی (fMRI)

• تصویربرداری انتشار یا DTI

• حجم‌سنجی مغز و VBM 

• طیف‌سنجی تشدید مغناطیسی (MRS)

این روش‌ها به پزشکان کمک می‌کنند تا بیماری‌ها را در مراحل اولیه تشخیص دهند، تشخیص افتراقی دقیق‌تری داشته باشند و روند درمان را به‌صورت علمی پایش کنند.

 

MRI عملکردی (Functional MRI) با اندازه‌گیری تغییرات جریان خون وابسته به فعالیت نورونی (BOLD signal)، فعالیت نواحی مختلف مغز را در زمان واقعی نشان می‌دهد. هر ناحیه‌ای که فعال‌تر باشد، مصرف اکسیژن بیشتری دارد و این تغییرات در fMRI ثبت می‌شود.
 

• بررسی اختلالات شناختی و حافظه

• ارزیابی کانون‌های تشنجی در بیماران مبتلا به صرع

• مطالعه تغییرات عملکرد مغز در افسردگی، اضطراب و اسکیزوفرنی

• نقشه‌برداری عملکردی مغز پیش از جراحی‌های مغز و اعصاب

در بسیاری از بیماران روان‌پزشکی، ساختار مغز در MRI روتین طبیعی است، اما fMRI اختلال عملکرد شبکه‌های عصبی را به‌وضوح نشان می‌دهد.

 

یکی از پیشرفته‌ترین کاربردهای MRI مغز، حجم‌سنجی نواحی مختلف مغز است. در تکنیک Voxel-Based Morphometry (VBM)، حجم ماده خاکستری و سفید مغز با دقت بسیار بالا تحلیل می‌شود.
 

• آلزایمر و سایر انواع دمانس

• بیماری پارکینسون

• ام‌اس (MS)

• اختلالات نورودژنراتیو وابسته به سن

به‌عنوان مثال، کاهش حجم هیپوکامپ یکی از نخستین نشانه‌های آلزایمر است که معمولاً در MRI روتین قابل تشخیص نیست، اما با حجم‌سنجی مغز به‌صورت دقیق شناسایی می‌شود.

 

 

 

Diffusion Tensor Imaging (DTI) برای بررسی سلامت فیبرهای عصبی و مسیرهای ماده سفید مغز استفاده می‌شود. این روش بر اساس حرکت مولکول‌های آب در طول آکسون‌ها عمل می‌کند.

 

• بررسی آسیب‌های مغزی پس از ضربه (TBI)

• مطالعه اختلالات تکاملی مغز در کودکان

• بررسی تغییرات ارتباطات عصبی در اسکیزوفرنی

• ارزیابی اثر بیماری‌های روان‌پزشکی بر شبکه‌های مغزی

DTI نقش مهمی در درک «اختلال در ارتباطات مغزی» دارد؛ مفهومی که در بسیاری از بیماری‌های روان‌پزشکی مطرح است.

 

Magnetic Resonance Spectroscopy (MRS) یکی از تخصصی‌ترین روش‌های Neuro-MRI است که به‌جای تصویر، اطلاعات شیمیایی و متابولیک مغز را ارائه می‌دهد.
 

• NAA (نشانگر سلامت نورون‌ها)

• Choline (شاخص تکثیر سلولی و غشای سلولی)

• Creatine

• Lactate

 

• افتراق تومورهای مغزی از ضایعات غیرتوموری

• تشخیص زودهنگام بیماری‌های نورودژنراتیو

• بررسی اختلالات متابولیک مغز

• تحلیل تغییرات شیمیایی مغز در اختلالات روان‌پزشکی

نقش Neuro-MRI در بیماری‌های اعصاب و روان

 

• تشخیص زودهنگام آلزایمر و دمانس

• ارزیابی صرع مقاوم به درمان

• بررسی افسردگی اساسی و اختلال دوقطبی

• کمک به تشخیص افتراقی اسکیزوفرنی

• پایش پاسخ به درمان‌های دارویی و توان‌بخشی

 

Neuro-MRI با عبور از محدودیت‌های MRI روتین، امکان بررسی جامع مغز از نظر ساختار، عملکرد، ارتباطات عصبی و متابولیسم را فراهم کرده است. تکنیک‌هایی مانند fMRI، DTI، حجم‌سنجی مغز و MRS نقش کلیدی در تشخیص زودهنگام، افتراق دقیق بیماری‌ها و بهبود تصمیم‌گیری درمانی دارند.

در مرکز تصویربرداری فرجاد، استفاده از تجهیزات پیشرفته MRI و تفسیر تخصصی تصاویر، گامی مؤثر در جهت تشخیص دقیق‌تر و ارتقای کیفیت درمان بیماران برداشته شده است.

 

1. Filippi M, et al. MRI techniques to study neurodegenerative diseases. The Lancet Neurology.

2. Ashburner J, Friston KJ. Voxel-based morphometry—The methods. NeuroImage.

3. Ross AJ, Sachdev PS. Magnetic resonance spectroscopy in cognitive research. Brain Research Reviews.

4. Le Bihan D. Diffusion MRI: what water tells us about the brain. EMBO Molecular Medicine.

5. Huettel SA, et al. Functional Magnetic Resonance Imaging. Sinauer Associates.